Turkiga ayaa si cad u beeniyay eedeymo ku saabsan inuu faa’iido gaar ah ka raadinayo qodista shidaalka Soomaaliya, xilli ay sii xoogeysanayaan doodaha la xiriira heshiisyada tamarta ee u dhexeeya labada dal. Dowladda Turkiga ayaa sheegtay in iskaashiga shidaalka uu yahay mid ku dhisan dan wadaag, horumarinta dhaqaalaha, iyo taageeridda dadaallada Soomaaliya ee ku aaddan ka faa’iideysiga kheyraadkeeda dabiiciga ah. Arrintan ayaa timid kadib markii warbaahinta iyo qaar ka mid ah falanqeeyayaasha ay su’aalo ka keeneen doorka Turkiga ee sahminta iyo qodista shidaalka badda Soomaaliya.
Asalka Heshiiska Shidaalka Soomaaliya iyo Turkiga
Iskaashiga u dhexeeya Soomaaliya iyo Turkiga ee dhinaca tamarta ayaa si gaar ah u soo ifbaxay sanadihii u dambeeyay, iyadoo labada dal ay kala saxiixdeen heshiisyo la xiriira sahminta iyo qodista shidaalka iyo gaaska dabiiciga ah. Dowladda uu hoggaamiyo Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Hassan Sheikh Mohamud, ayaa hore u muujisay muhiimadda ay leedahay in la dardargeliyo baaritaanka shidaalka si loo xoojiyo dhaqaalaha dalka.
Dhanka kale, Turkiga oo uu hoggaamiyo Madaxweyne Recep Tayyip Erdoğan ayaa muddo dheer xiriir dhow la lahaa Soomaaliya, gaar ahaan dhinacyada amniga, kaabeyaasha dhaqaalaha iyo gargaarka bani’aadamnimo.
Jawaabta Turkiga ee Eedeymaha
Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Turkiga ayaa war rasmi ah ku sheegtay in eedeymaha la xiriira “faa’iido doonimada” ay yihiin kuwo aan sal lahayn. Dowladda Turkiga waxay ku adkeysatay in:
- Heshiisyada shidaalka ay ku dhisan yihiin sharci iyo is-afgarad rasmi ah.
- Soomaaliya ay si buuxda u leedahay kheyraadkeeda dabiiciga ah.
- Dakhliga ka soo baxa shidaalka uu noqon doono mid u adeega horumarka shacabka Soomaaliyeed.
- Doorka Turkiga uu yahay mid ku kooban sahmin, farsamo iyo maalgelin.
Turkiga wuxuu carrabka ku adkeeyay in iskaashiga shidaalka uu yahay mid ku saleysan heshiis laba geesood ah oo ixtiraamaya madax-bannaanida Soomaaliya.
Muhiimadda Qodista Shidaalka Soomaaliya
Qodista shidaalka Soomaaliya ayaa loo arkaa mid ka mid ah fursadaha ugu waaweyn ee lagu kobcin karo dhaqaalaha dalka. Soomaaliya oo leh xeeb ka mid ah kuwa ugu dheer Afrika ayaa la rumeysan yahay inay ku jirto keyd shidaal iyo gaas dabiici ah oo ballaaran, inkastoo weli ay socdaan sahminta iyo baaritaannada farsamo.
Faa’iidooyinka laga filayo
Haddii sahminta iyo qodista shidaalka ay guuleystaan, waxaa la filayaa:
- In la kordhiyo dakhliga dowladda Federaalka.
- In la abuuro shaqooyin cusub oo gudaha ah.
- In la horumariyo kaabeyaasha dhaqaalaha sida dekedaha, waddooyinka iyo adeegyada tamarta.
- In la helo maalgashi caalami ah oo dheeraad ah.
Khubarada dhaqaalaha ayaa sheegaya in shidaalka Soomaaliya uu noqon karo tiir dhaqaale oo cusub, balse ay lagama maarmaan tahay in la helo maamul wanaag iyo hufnaan si looga fogaado waxa loo yaqaan “habaarka kheyraadka”.
Doodaha iyo Welwelka Jira
Inkasta oo Turkiga uu si cad u beeniyay eedeymaha faa’iido doonimada, haddana waxaa jira dad iyo kooxo siyaasadeed oo muujiyay walaac ku saabsan qaabka loo maamulayo heshiisyada shidaalka Soomaaliya.
Welwelka jira waxaa ka mid ah:
- Hufnaanta qandaraasyada iyo sida loo soo bandhigayo.
- Qaybsiga dakhliga mustaqbalka.
- Saameynta uu ku yeelan karo khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha.
- Ilaalinta deegaanka iyo kheyraadka badda.
Qaar ka mid ah falanqeeyayaasha ayaa ku talinaya in la xoojiyo sharciyada batroolka, lana dhiso hay’ado madax-bannaan oo kormeera heshiisyada si loo ilaaliyo danaha qaranka.
Xiriirka Soomaaliya iyo Turkiga
Xiriirka Soomaaliya iyo Turkiga ayaa si weyn u soo kobcay tan iyo sanadkii 2011, markaas oo Madaxweyne Recep Tayyip Erdoğan uu booqasho ku yimid Muqdisho xilli dalka uu wajahayay xaalad adag. Tan iyo waqtigaas, Turkiga wuxuu noqday mid ka mid ah dalalka sida dhow ula shaqeeya Soomaaliya.
Iskaashiga labada dal waxaa ka mid ah:
- Mashaariic kaabeyaasha dhaqaalaha ah sida waddooyin iyo isbitaallo.
- Tababar iyo taageero dhinaca amniga ah.
- Maalgashi ku saabsan dekedaha iyo garoomada diyaaradaha.
Iskaashiga shidaalka ayaa hadda loo arkaa tallaabo cusub oo xoojinaysa xiriirka istaraatiijiga ah ee u dhexeeya Ankara iyo Muqdisho.
Saameynta Gobolka iyo Siyaasadda Caalamiga ah
Qodista shidaalka Soomaaliya ma aha arrin ku kooban oo keliya labada dal, balse waxay saameyn ku leedahay guud ahaan Geeska Afrika. Gobolka ayaa noqday meel ay ku loolamayaan quwadaha kala duwan ee daneeya tamarta iyo marin-biyoodka istaraatiijiga ah.
Soomaaliya oo leh kheyraad dabiici ah oo aan weli si buuxda looga faa’iideysan ayaa wajahaysa fursad iyo caqabado isku mar ah. Dowladda Federaalka ayaa marar badan ku celcelisay in dhammaan heshiisyada shidaalka lagu maamulayo si waafaqsan dastuurka dalka iyo shuruucda caalamiga ah, si loo hubiyo in qodista shidaalka Soomaaliya ay noqoto mid waarta oo dan u ah jiilasha hadda iyo kuwa mustaqbalka.
