Itoobiya waa dal muhiim ah oo ku yaalla Geeska Afrika, kana mid ah waddamada ugu dadka badan qaaradda Afrika. Sanadihii u dambeeyay, dalka Itoobiya wuxuu wajahayay caqabado siyaasadeed, amni iyo dhaqaale oo si weyn u saameeyay xasilloonidiisa. Dagaallo sokeeye, xiisado qowmiyadeed, khilaafaad siyaasadeed iyo dhibaatooyin dhaqaale ayaa sababay in su’aal la is weydiiyo: Itoobiya ma burbureysaa? Maqaalkan wuxuu falanqeyn qoto dheer ku sameynayaa xaaladda dalka Itoobiya, isaga oo eegaya arrimaha sababay qalalaasaha, saameynta ka dhalatay iyo mustaqbalka suuragalka ah ee dalka.
Xaaladda Siyaasadeed ee Dalka Itoobiya
Xaaladda siyaasadeed ee Itoobiya waxay si weyn isu beddeshay tan iyo markii uu xilka qabtay Ra’iisul Wasaare sanadkii 2018. Isbeddello siyaasadeed oo degdeg ah ayaa la sameeyay, kuwaas oo ay ku jireen furitaanka saxaafadda iyo sii deynta maxaabiis siyaasadeed.
Si kastaba ha ahaatee, isbeddelladaasi waxay sidoo kale abuureen:
- Khilaafaad u dhexeeya dowlad federaal ah iyo maamullada dowlad-goboleedyada
- Xiisado qowmiyadeed oo sii xoogeystay
- Dagaallo hubeysan oo ka dhacay gobollo kala duwan
Dagaalkii ka dhacay gobolka Tigray sanadkii 2020 wuxuu ahaa mid ka mid ah dhacdooyinkii ugu saameynta badnaa ee muujiyay nuglaanta nidaamka federaalka Itoobiya.
Dagaallada iyo Amniga Gudaha
Mid ka mid ah sababaha ugu waaweyn ee keenay doodda ah “Itoobiya ma burbureysaa?” waa colaadaha gudaha. Itoobiya waxay ka kooban tahay qowmiyado badan, kuwaas oo leh taariikh iyo dano kala duwan.
Dagaalka Tigray
Dagaalkii u dhexeeyay dowladda federaalka iyo xoogagga Tigray wuxuu sababay:
- Kumannaan dhimasho ah
- Malaayiin barakacayaal ah
- Dhaqaale burbur xooggan
Inkastoo heshiis xabbad-joojin ah la gaaray, haddana dhaawacyadii siyaasadeed iyo kuwa bulsho weli si buuxda looma bogsiin.
Xiisadaha Qowmiyadeed
Gobollo kale sida Oromia iyo Amxaaro ayaa sidoo kale la kulmay rabshado hubeysan. Tani waxay muujineysaa in caqabadda Itoobiya aysan ku koobneyn hal gobol oo keliya, balse ay tahay mid nidaamsan oo salka ku haysa qaabka federaalka qowmiyadeed.
Dhaqaalaha Itoobiya iyo Saameynta Qalalaasaha
Dalka Itoobiya wuxuu horey ugu jiray kobac dhaqaale oo degdeg ah, isaga oo ka mid ahaa waddamada Afrika ee ugu dhaqaalaha koraya. Si kastaba, colaadaha iyo qalalaasaha siyaasadeed ayaa saameyn ku yeeshay:
- Maalgashiga shisheeye
- Qiimaha maciishadda
- Sicir-bararka sare
- Shaqo la’aanta dhalinyarada
Sidoo kale, khilaafka ku saabsan daymaha dibadda iyo cadaadiska hay’adaha maaliyadeed ee caalamiga ah ayaa sii kordhiyay culayska dhaqaale.
Saameynta Gobolka Geeska Afrika
Itoobiya waa dal istaraatiiji ah oo ku yaalla Geeska Afrika, xiriir dhowna la leh waddamada deriska ah sida:
Qalalaasaha gudaha Itoobiya wuxuu saameyn ku yeelan karaa amniga iyo xasilloonida gobolka oo dhan. Arrimaha sida khilaafka biyaha Webiga Nile iyo muranka xuduudaha ayaa sii adkeyn kara xaaladda haddii aan xal waara la helin.
Itoobiya Ma Burbureysaa Mise Way Ka Soo Kabataa?
Su’aasha ugu weyn ayaa ah in xaaladda hadda jirta ay horseedi karto burbur dowladeed. Inkastoo caqabado waaweyn jiraan, haddana waxaa jira arrimo muujinaya in Itoobiya weli haysato awood ay kaga gudbi karto marxaladdan adag.
Qodobada rajo gelin kara waxaa ka mid ah:
- Taariikh dowladnimo oo dheer
- Awood ciidan oo xooggan
- Dhaqaale leh saldhig warshadeed iyo beeraha oo ballaaran
- Dad badan oo dhalinyaro ah
Si kastaba, mustaqbalka dalka wuxuu ku xirnaan doonaa sida ay hoggaanka siyaasadeed u maareeyaan:
- Dib-u-heshiisiin qaran
- Dib-u-habeyn dastuur iyo nidaam federaal
- Xallinta khilaafaadka qowmiyadeed
- Horumar dhaqaale oo loo siman yahay
Haddii arrimahan si xeel dheer loo wajaho, waxaa suuragal ah in Itoobiya ka gudubto khatarta burburka. Haddii kale, khilaafaadka soo noqnoqda waxay keeni karaan kala daadsanaan sii xoogeysan.
Itoobiya ma aha dal si fudud u burburi kara, balse sidoo kale ma aha dal ka badbaaday khataraha jira. Xaaladda dalka Itoobiya waxay ku jirtaa marxalad xasaasi ah oo u baahan hoggaan feejigan, wada-hadal qaran iyo xal siyaasadeed oo loo dhan yahay. Colaadaha gudaha, xiisadaha qowmiyadeed iyo dhibaatooyinka dhaqaale ayaa weli halis ku ah midnimada iyo xasilloonida dalka.
